Dünyada nə qədər kitab var belə,
Çalışıb,əlləşib gətirdim ələ.
Oxudum, oxudum sonra da vardım,
Hər gizli xəzinədən bir dürr çıxardım.

Nizami Gəncəvi
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin Azərbaycan mütəfəkkiri və dünya ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, dahi Nizami Gəncəvinin 880 illik yubileyi münasibətilə 5 yanvar 2021-ci ildə imzaladığı Sərəncama əsasən 2021-ci ili “Nizami İli” elan edilmişdir.
Nizami Gəncəvi Azərbaycan xalqının bəşəriyyətə bəxş etdiyi dahi şəxsiyyətlərdən biridir. O, bütün dünyada humanist, mütəfəkkir şair kimi şöhrət qazanmışdır. Doqquz yüz ilə yaxındır ki, əsərləri dünya bədii söz xəzinəsinin incisi kimi bütün nəsillərin, eləcə də bizim mənəvi müasirimizdir. Nizami yaradıcılığı dərindən tədqiq olunduqca, öyrənildikcə, daha böyük tərbiyəvi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan, şairin ədəbi irsinin tədqiqinə, təbliğinə və nəşrinə diqqəti artırmağı tələb edir.
Qüdrətli söz ustasının bəşəriyyətin bədii fikir salnaməsində yeni parlaq səhifə açmış ölməz əsərləri bu gün də insanların mənəvi-əxlaqi kamilləşməsinə misilsiz xidmət göstərir. Nizami Gəncəvinin dünyanın ən zəngin kitabxanalarını bəzəyən əsərləri Şərqdə incəsənətin, xüsusən də miniatür sənətinin inkişafına təkan vermişdir. Bu baxımdan Nizami Gəncəvi irsinin geniş təbliği işində mədəniyyət ocaqlarının – muzeylərin üzərinə böyük vəzifə düşür.
Nizami Gəncəvi əlyazmaları demək olar ki, dünyanın ən mötəbər muzeylərində saxlanmaqdadır. Nyu-Yorkdakı Metropoliten muzeyi, Münhen, Dehli, Dublin, Kələküttə, Qahirə, Kopenhagen və s. muzeylərdə, Tehran Milli Kitabxanası, Paris kitabxanası, Vyana Milli kitabxanası, Oxford Qodlian kitabxanası, Kembric, Pəncab və Kabulda, Britaniya muzeyində, Nizami əlyazmalarına rast gəlmək olar. Sevindirici haldır ki, Nizaminin yaşayıb yaratdığı Gəncə şəhərinə 15 ölkədən şairin 870 illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq 150 əlyazması gətirilmişdir. Nizami elə bir bitməz-tükənməz xəzinədir ki, nə qədər deyilib-yazılsa da sonu görünməyən bir laləzardır. Bu xəzinədən hamının istifadə etməsi vacibdir.
Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı humanizmi və yüksək sənətkarlığı ilə Qafqaz, Yaxın Şərq xalqları ədəbiyyatlarının inkişafına güclü təsir göstərmiş, əsərləri dünya mədəniyyəti xəzinəsinə daxil olmuşdur. Şairin əsərləri dünyanın bir çox xalqlarının dillərinə tərcümə olunmuş, Şərq incəsənətinin, xüsusilə miniatür sənətinin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Əsərlərinin nadir əlyazma nüsxələri bir sıra şəhərlərin məşhur kitabxana, muzey və əlyazmaları fondlarında qiymətli incilər kimi qorunub saxlanılır. Nizaminin Britaniya muzeyində saxlanılan 1539-1543-cü illərə aid əlyazmalarında, dövrün məşhur rəssamları Sultan Məhəmmədin, Mirzə əlinin, Mir Seyid Əlinin çəkdikləri miniatürlər həmin sənətin ən ulu zirvəsini təşkil edir.
1941-ci ildə anadan olmasının 800 illik yubileyi müharibə şəraitində Leninqradda (indiki Sankt-Peterburq) Dövlət Ermitajında qeyd edilmişdir.
Özbəkistan Əlyazmalar İnstitutunun nəzdində fəaliyyət göstərən zəngin muzeyinin ilk otağı klassik ustad Nizamiyə həsr olunub. Hətta Nəvai əlyazmasını əldə edən bu muzeydəki həmin otaqda Nizaminin şəkli, əsərlərindən illüstrasiyalar, ilk "Xəmsə" müəllifinə həsr olunan tablolar, döymə işləri, xalça, bədii yazılar, kitab vitrinləri və başqa eksponatlar vardır.
Nizaminin poemalarının xəttatlar tərəfindən köçürülən əlyazmalarını orta əsrin tanınan rəssam-naqqaşları böyük zövqlə miniatür və naxışlarla bəzəmişlər. Hazırda onlar dünyanın məşhur muzeylərində, kitabxanalarında, eləcə də şəxsi kolleksiyalarda qorunur. Əsərlərində rast gəlinən hikmətli sözlər və nəsihətlər dillər əzbəri olmuşdur. Nizaminin dahiliyini bütün bəşəriyyət tanımışdır.
Nizaminin obrazı və əsərlərinin motivləri əsasında yüksək peşəkarlıqla toxunan xalçalar dünya muzeylərini bəzəyir. Nizami irsinə böyük qayğı sayəsində onun adı rayonlara, kəndlərə, küçələrə, xiyabanlara verilmişdir. Onun adını muzeylər, kinoteatrlar, kitabxanalar, elm, tədris, mədəniyyət və sənət ocaqları daşıyır. Böyük Britaniyanın məşhur Oksford Universitetinin struktur bölümündə Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan və Qafqazşünaslıq Elmi Mərkəz fəaliyyət göstərir. Fransanın Müluz şəhərində yerləşən Yuxarı Elzas Universitetində Nizami adına Ədəbiyyat və Mədəniyyət kafedrası, Berlində Mədəniyyət İnstitutu, baş ofisi Bakıda yerləşən Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzi yaradılıb. “Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mükafatı” və “Azərbaycan Respublikasının Nizami Gəncəvi adına Qızıl medalı” təsis edilib. 2018-ci ildə isə Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin qızıl medalı təhsilin və mədəniyyətin inkişafındakı xidmətlərinə görə Azərbaycanın birinci xanımı, YUNESKO və İSESKO-nun Xoşməramlı səfiri, Heydər Əliyev Fondunun Prezidenti Mehriban Əliyeva təltif edilib.
2013-cü ildən dünyanın ən qədim və nüfuzlu universitetlərindən biri olan Oksford Universitetində AMEA-nın müxbir üzvü, professor Nərgiz Paşayevanın təşəbbüsü ilə Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan və Qafqazşünaslıq Elmi Mərkəzi fəaliyyət göstərir. Mərkəz Oksford Universitetinin tərkib hissəsi və nadir tədqiqat müəssisəsi olaraq Azərbaycan və onun elmi irsi üçün xüsusi və mühüm əhəmiyyət daşıyır. Mərkəz Oksford Universitetinin qaydaları çərçivəsində mədəni-akademik layihələri də həyata keçirərək dünya elmi-intelektual birliyi ilə əlaqələr yaratmağa çalışır.
Nizami Gəncəvi təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün dünyanın, bəşəriyyətin ən sevimli şairi olaraq şöhrət qazanmışdır. Onun yaratdığı obrazlar, ideyalar bəşəriyyətin hansı ölkəyə, hansı irqə və hansı millətə mənsub olmasından asılı olmayaraq, onun ruhuna, əqlinə və təfəkkürünə hakim olur. Bu qeydlər bir daha onu göstərir ki, Nizami yaradıcılığı həmişə aktual olmuş, bu gün də vacibdir və gələcəkdə də gərəklidir.

Aynur Babayeva